یا ایها المسلمون اتحدوا اتحدوا

جلوه هاي اتحاد و انسجام در متون ادب فارسي

مقدمه

از ويژگي هاي بارز و برجسته ادبيات دير پاي فارسي ، ارتباط تنگاتنگ و متقابل اآن با علوم متعدد است و بالطبع اين ارتباط و هم نشيني متقابل باعث شده است که موضوعات و عناوين مختلفي در حوزه ادبيات فارسي مورد توجه ذهن ژرف انديش و دقيق المنظر شاعران قرار گيرد . به گونه اي که مي توان ادعا کرد هيچ موضوع ريز و درشتي يافت نمي شود که از ديدگاه شاعران و نويسندگان فارسي زبان دور مانده و يا حداقل توجهي به آن نشده باشد . به عبارت ديگر ، گستردگي موضوعات و توجه شاعران و نويسندگان به مسائل گوناگون در قالب اشعار و عبارات موزون و مسجع را مي توان از خصوصيات زبان و ادب گران سنگ فارسي به حساب آورد .

از موضوعات مهم و ارزشمندي که هم در قرآن مبين الهي و سخنان وزين و ثقيل اهل بيت ( عليهم السلام ) و در اشعار سخن گويان و سخن سنجان اقيانوس بي کران زبان فارسي به آن توجه و عنايت ويژه شده است ، وحدت و همدلي وتاليف قلوب است و از آنجا که نخستين داعي به وحدت و همدلي خداوند سبحان در قرآن مبين و پس از آن پيامبر و خاندان مطهرش هستند ؛ بنابراين شايد بتوان گفت که تلاش شاعران برآن بوده و هست که در قالب الفاظ و عبارات و امثال و حکم متعدده ، ترجمان کلام الهي و سخنان اهل بيت ( عليهم السلام ) و آموزه هاي ارزشمند معنوي و متون انسان ساز و حياتي را به مخاطبان خويش ارائه نمايند . به ديگر کلام ، اگر چه از ديرباز دانشمندان و متفکران و عالمان و سياستمداران و سياست گذاران و از همه مهمتر رهبران الهي و ائمه معصومين ( عليهم السلام ) به طرق گوناگون در خصوص وحدت و همدلي سخن گفته و انسان ها و جوامع را از تفرقه و اختلاف برحذر داشته است و آيين مقدس اسلام عزيز نيز در قالب اعمال ومناسکي همچون نماز جماعت و جمعه فريضه الهي و سياسي حج و ... راههاي وصول و تحقق همدلي و تاليف را به روشني ترسيم نموده و در اين مورد تاکيد و ابرام فراوان نموده است ، ليکن شاعران و گويندگان هم از اين مساله حياتي و مهم ثبوت جوامع غافل نشده و کوشيده اند که در اشعار و عبارات خويش ، اهميت اين موضوع را يادآور شوند . بدين منظور و براي جست و جوي ابيات مرتبط با موضوع وحدت و همدلي ، دو اوين منظوم چند شاعر را تورق و به پاره اي از اين ابيات در قالب مقاله حاضر اشاره مي کنيم .

***

در ابتدا به سراغ مثنوي معنوي مولانا مي رويم . مولانايي که خلاق ترين ، خدايي ترين ، خوش نام ترين و مردمي ترين شاعر ادبيات فارسي است . او که در مثنوي و اشعار ارزشمند آن ، مقاهيم آسماني قرآن و احاديث و روايات درخشان منسوب به پيامبر اکرم (ص) و سخنان زرين بزرگان دين به گونه اي بسيار ممتاز وبديع درج ومتجلي شده است . مولانا تفرقه وافتراق را از روح حيواني برشمرده است و در قالب تشبيهي زيبا ، افتراق و انفصال را سفالي جامد و بي اهميت و بي ارزش و ناکار آمد معرفي مي کند . به اين ابيات او دقت کنيد :

تفرقه در روح حيواني بود

                                                    نفس واحد روح انساني بود

روح انساني ( کنفس واحده) است

                                                    روح حيواني سفال جامده است

عقل جز از رمز اين آگاه نيست

                                                   واقف اين سر به جز الله نيست

                                                                                               ( مثنوي معنوي ـ دفتر 2 ، ص 82 )

جناب مولانا با اين ابيات ، نتيجه مي گيرد جامعه اي که اساس و ارکان آن بر اساس اتفاق و اتحاد بنيان شود ، سيلابهاي تند و حيله مکارانه و آکنده از تزوير و خدعه بدخواهان و معاندان نخواهد توانست در آن رخنه اي ايجاد نمايد ؛ زيرا افراد جوامع انساني با يکديگر متحد و همچون نفس واحدند که در پرتو وحدت و همدلي و هم ديني ، عنصر برادري را در خويش تقويت نموده اند .

گفت با اين مرا صد حجت است

                                                    ليک جمعند و جماعت زحمت است

رازگويان با زبان وبي زبان

                                                    الجماعه رحمه تاويل بدان

چون جماعت رحمت آمدي اي پسر

                                                   جهد کن کز رحمت آري تاج سر

                                                                                              ( مولوي ، مثنوي ـ معنوي ، دفتر 2 ص 93)

مولانا در ابيات فوق نيز که تلميحي به احاديث : « الجماعه رحمه و الفرقه عذاب » ( جماعت رحمت و تفرقه عذاب است . نهج الفصاحه ، ص 279 ) و « يدالله مع الجماعه » ( دست خداوند با جماعت است.) دارد ، ارزش و اهميت وحدت را ذکر و جماعت و وحدت همدلي را مايه رحمت مي داند . زيرا به استناد آيه شريفه « و لا تکونوا کالذين تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاء هم البينات و اولئک لهم عذاب عظيم » ( آل عمران / 105 ) ؛ خداوند متعال ، تفرقه را مايه عذاب اخروي و موجبات فراهم شدن عواقب ناگوار دنيوي و نقطه مقابل آن که همان وحدت و همدلي است را عامل رافت و رحمت الهي مي داند . چرا که وحدت ، تنها راه عزت و سعادت و کمال و سعادت در جوامع انساني است .

مولانا همچنين در تشبيهي زيبا تر اثر سوء و ناگوار افتراق و پرهيز از اتحاد و يک سويه گرايي را اين گونه بيان مي دارد .

گرگ اغلب آن زمان گيرا شود

                                          کز رمه ، شيشک به خود تنها شود

                                                                                            ( مثنوي معنوي ، دفتر 6 ، ص 360)

همچنين در اين ابيات :

اين من و ما بهر آن برساختي

                                                    تاخود با خود نرد خدمت باختي

تا تو با ما و تو يک جوهر شوي

                                                   عاقبت محض چنان دلبر شوي

تا من و تو ماهمه يک جان شوند

                                                   عاقبت مستغرق جانان شوند

                                                                                             ( مثنوي معنوي ، دفتر 2 ، ص 135)

از کلام مولانا مي توان نتيجه گرفت که هدف از توطئه هاي مخالفان ، ايجاد اختلاف و تفرقه هاي قومي و نژادي و مذهبي و در نهايت از هم پاشيدن و هدم جوامع اسلامي و انساني است و آنگاه که اقوام و ملل و دول با تمامي تنوع هاي پوستي ، نژادي و موقعيتي ، اختلافات جزيي را کنار بگذارند ، صاحب چنان اقتداري خواهند شد که همه چيز را از خود و براي خود خواهند داشت . اينک با هدف آشنايي و به جهت پرهيز از اطاله کلام ، به ابياتي از مثنوي مولانا در خصوص جايگاه وحدت و همدلي اشاره مي شود :

اختلاف خلق از نام او فتاد

                                               چون به معني رفت آرام او فتاد

اتحاد خالي از شرک و دويي

                                              باشد از توحيدي بي ما و تويي

آفرين برعشق کل او ستاد

                                              صد هزاران ذره را داد اتحاد

                                                                                              ( مثنوي معنوي ، دفتر 2 ، ص 96)

قوت اندر فعل آيد اتفاق

                                             چون قرآن ديو با اهل نفاق

                                                                                             ( مثنوي معنوي ، دفتر 2 ، ص 98 )

در اينجا بيت آخر مي تواند اشاره اي به آيه ي « ولا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحکم » ( انفال ، 46) داشته باشد ، يعني با يکديگر منازعه نکنيد که قدرت و بوي خوش شما از زمين مي رود .

از ديگر آثار ارزشمند در عرصه ادبيات فارسي که حتي مي تواند از مصاديق وحدت ملي به حساب آيد ، شاهنامه فردوسي است . فردوسي با ابيات همچون موارد زير ، اهميت و جايگاه وحدت را بيان مي کند .

زدانا تو نشنيدي اين داستان

                                              که برگويد از گفته ي باستان

که گر دو برادر نهند پشت پشت

                                              تن کوه را باد ماند به مشت

                                                                                         ( شاهنامه فردوسي ، جلد 11 ، ص 239)

و يا اين بيت :

به لشکر توان کرد اين کار زار

                                              به تنها چه خيزد از يک سوار

                                                                                         ( شاهنامه فردوسي ، جلد 4 ، ص 489)

از اين ابيات با توجه به شرايط امروزين جوامع بشري مي توان نتيجه گرفت که در عصر حاضر که به جهت يورش بي امان دشمنان اسلام عزيز ، فضاي توطئه ي امت اسلامي را در برگرفته است ، براي رهايي از اين آسيب ها و بحران ها و دستيابي به عزت و کرامت و تقويت ، نياز است که مسلمين دست اتحاد و برادري به يکديگر داده و با تمسک به حبل الله از نعم و تبعات همدلي برخوردار گردند ؛ زيرا که دستيابي به پيشرفت جهان اسلام در عرصه هاي علمي و اجتماعي و سياسي و فرهنگي و ... مرهون وحدت و همدلي است . براي بررسي جايگاه وحدت و همدلي ، « گلستان سعدي » را .ورق مي زنيم . سعدي شيرين زبان نيز از اين مسئله ي مهم غافل نشده و نقش اتحاد را در قالب تشبيهي جالب به مخاطبان ادب فارسي عرضه مي دارد :

مورچگان را چو بود اتفاق

                                         شيرژيان را بدرانند پوست

                                                                                       ( گلستان ، ص 191)

برو با دوستان آسوده بنشين

                                               چو بيني در ميان دشمنان جنگ

وگر بيني که باهم يک زبان اند

                                               کمان را زه کن و برباره سنگ

ابن يمين ، شاعر شيرين مذهب عصر سربداران و استاد مسلم قطعه سرايي نيز در بيت زير ، جايگاه و ارزش اتحاد و همدلي را يادآوري مي کند :

دو دست باهم اگر يک دل اندر همه کار

                                                           هزار طعنه دشمن به نيم جو نخرند

                                                                                                              ( ديوان ابن يمين ، ص 182 )

از اين بيت مي توان دريافت که وحدت و همدلي باعث مي شود که نقشه هاي دشمن بي ارزش و بي فايده شود و چنانچه وحدت و همدلي در جامعه و يا گروهي عجين شود ، قطعا نقشه هاي دشمنان نخواهند توانست خللي در اراده ي پولادين آنها در رسيدن به اهداف والاي خويش ايجاد نمايند .

نظامي ، شاعر نامي و نامدار ايران اسلامي که توجه و تکيه ي او بر مضامين اخلاقي و اجتماعي و اندرزي ، براي شعر او در ادبيات فارسي ، جايگاه والا ايجاد کرده است ، با بيت زير

با مردم درآميز اگر مردمي

                                               که با آدمي خوگر است آدمي

                                                                                             ( ديوان نظامي ، ص 853)

آميزش و جوشيدن در ميان توده هاي مردم را در پرتو تاليف قلوب و همدلي سفارش مي کند واز جمله ويژگي ها و صفات ممتاز انساني را خوگري و الفت انسان با ديگر انسان ها مي داند .

صائب تبريزي ، شاعر نامدار سبک اسلامي کوشيده است تا در ديوان عظيم و ارزشمند خويش که آکنده از حکمت و مضمون آفريني و معنا تراشي است ، در قالب امثالي ساير که گاهي در نزد عامه زبانزد هم شده است ، جايگاه وحدت و همدلي را در ابيات فراوان بيان نمايد . صائب در تشبيه زيبا و توأم با حسن تعليل ، جايگاه وحدت را با بيت زير بيان کرده است :

رشته پيوند ياران را بريدن سهل نيست

                                                       چهره برگ خزان زرد از جدايي مي شود

                                                                                                                 ( ديوان صائب ، ص 381)

اين بيت مي تواند از لحاظ مضموني و مفهومي ، با اين عبارت مولا علي (ع) همخواني و قرابت معنايي داشته باشد که : « وقتي شيرازه هاي نظام بگسلد و مهره ها پراکنده شوند ، هرگز نمي توان همه را جمع آوري کرد . » ( خطبه ، 146 نهج البلاغه )

صائب در بيت :

اتفاق دوستان با هم دعاي جوشن است

                                                                سختي از دوران نبيند دانه تا در خرمن است

                                                                                                                               ( ديوان صائب ، ص 314 )

با تمثيلي زيبا نتيجه مي گيرد که دانه تا هنگامي در خرمن و در حضور جمع و به دور از هر گونه افتراق و انفصال است هيچگاه از روزگار زخم و ضربه ملامت نمي بيند . بي شک اتحاد و انس و الفت در بين مسلمانان جهان از منت هاي الهي است . علي ابن ابي طالب در خطبه ي 192 نهج البلاغه مي فرمايند : « خداي سبحان بر اين امت منت نهاد ، الفت و اتحاد را در ميان آنها پديد آورد تا در سايه ي آن زندگي کند و بدان پناهنده شوند . »

صائب نيز در بيت زير ، اين موضوع را تاييدي دوباره مي کند :

وحشت روي زمين زير زمين خواهد يافت

                                                           هرکه در روي زمين خويي به وحدت نگرفت

                                                                                                                          ( ديوان صائب ، ص 268)

براي نشان دادن جايگاه وحدت و اشاره صائب به اين موضوع حياتي ، ابيات زير را نيز باهم مرور مي کنيم :

خوش آن گروه که مست بيان يکديگرند

                                                          زجوشن فکر مي ارغوان يکدگرند

نمي زنند به سنگ شکست گوهر هم

                                                          پي رواج متاع و کان يکديگرند

زنند به سرهم گل ز مصرع رنگين

                                                           که از گشاد جبين گلستان يکديگرند

                                                                                                                  ( ديوان صائب ، ص 46)

***

ياد ايامي که باهم آشنا بوديم ما

                                                               هم خيال و هم صفير و هم نوا بوديم ما

معني يک بيت بوديم از طريق اتحاد

                                                               چون دو مصرع گر چه در ظاهر جدا بوديم ما

بود دائم چون زمان خامه حرف ما يکي

                                                               گرچه پيش چشم صورت بين دوتا بوديم ما

چون دو برگ سبز کرد يک دانه سربيرون کند

                                                                يک دل و يک روي در نشو و نما بوديم ما

دوري منزل حجاب اتحاد ما نبود

                                                                داشتيم از هم خبر در هر کجا بوديم ما

چاره جويان را نمي داريم صائب دردسر

                                                                دردهاي کهنه هم را دوا بوديم ما

                                                                                                                           ( کليات صائب ، ص 123)

محمد تقي ملک الشعراي بهار ، از شاعران و نويسندگان دوره مشروطه است که در ديوان اشعارش به کرات مسلمانان را به وحدت و هم رايي دعوت و از افتراق و جدايي باز مي دارد و تنها راه نجات و سعادت جامعه اسلامي را وحدت مي شمارد . او در ابيات زير مويد اين معناست :

خوش بود از ملت اسلام عزيز

                                                  دست بشويند زکين و ستيز

زانک فزون است بد انديش ما

                                                  دشمنان ملک و عدوي کيش ما

چاره ما نيست به جز اتحاد

                                                 اين ره رشد است فنعم الرشاد

                                                                                                   ( ديوان ملک الشعراي بهار ، ص 452)

علامه دکتر محمد اقبال لاهوري ، متفکر و شاعر پارسي گوي پاکستاني و از احياگران همبستگي اسلامي است که سهم بزرگي در روي آوردن مردم به آرمان هاي اسلامي داشت . او با شناخت دقيق خود از غرب و شرق توانست فساد تفکر غربي را ز يک سو و ارزش والاي فرهنگ اسلامي را از سوي ديگر در قالب سخنراني ها و اشعار زيبايش نشان دهد . او در کليات اشعارش ، وحدت و همدلي را در موارد گوناگون مورد تاييد و تاکيد قرار داده و آن را يکي از رموز موفقيت مسلمين معرفي و آنها را از تفرقه و جدايي نهي مي کند .

هرکه آب از زمزم ملت نخورد

                                                شعله هاي نغمه در عودش فسرد

فرد تنها از مقاصد غافل است

                                                قوتش آشفتگي را مايل است

                                                                                                   ( ديوان اقبال لاهوري ، ص 59 )

تا وجودش را نمود از صحبت است

                                                   مرد چون شيرازه هاي صحبت شکست

مرده اي از يک نگاهي زنده شو

                                                   بگذر اي بي مرکزي پاينده شو

                                                                                                   ( ديوان اقبال لاهوري ، ص 379)

فرد را ربط جماعت رحمت است

                                                  جوهر او را کمال از ملت است

تاتواني با جماعت يار باش

                                                  رونق هنگامه احرار باش

حرز جان کن گفته خيرالبشر

                                                 هست شيطان از جماعت دورتر

اقبال در اشعار فوق ره آورد شوم و نامبارک تفرقه را يادآوري نموده است که مي تواند با اين حديث از پيامبر اسلام (ص) هم معنا و مفهوم باشد که : « لاتختلفوا فان کان من قبلکم اختلفوا فهلکوا » ( کنز العمال ، ص 29) ؛ يعني اي گروه مردم بايکديگر اختلاف پيدا نکنيد که امت هاي قبلي به سبب اختلاف هلاک شدند . و همچنين با اين کلام مولا علي (ع) که : « فانظروا ما صاروا اليه في آخر امورهم حين وقعت الفرقه و تشتت الالفه.» (خطبه 192، نهج البلاغه).، يعني به عاقبت وسرانجام امور تفرقه جويان و کناره گيران از وادي الفت بنگريد و عبرت بگيريد. ضمن آنکه بيت آخر اشاره اي به حديث « الشيطان يعطبکم بالجماعه الفرقه وباالفرقه فتنه » ( خطبه 121، نهج البلاغه). نيز دارد : شيطان عامل پراکندگي واختلاف است واز راه تفرقه فتنه انگيزي مي کند. استاد محمد حسين بهجت تبريزي متخلص به «شهريار» هم يکي از غزل سرايان معاصر است که ضرورت وحدت وبرادري در ميان مسلمانان را در برخي از اشعار خود بيان مي دارد. مثلاً در ابيات زير:

معلق است به مويي جهان و برسر آن

                                                             همه لجاج ولجوج وهمه عناد وعنود

خود اين قلوب پراکنده را بهم پيوند

                                                             صف نماز کن اين جدال و جنود

                                                                                                          (ديوان شهريار، ج دوم، ص 984)

ابيات فوق مي تواند با اين کلام مولا علي(ع) در نهج البلاغه نامه 47 هم خواني داشته باشد:« عليکم بالتواصل والتبادل واياکم والتدابر وانتقاطع»؛ همواره اهل پيوند ودستگيري درميان ياران خود باشيد واز تفرقه وجدايي بپرهيزيد.

حاجي ملا احمد بن حاج ملا مهدي معروف به نراقي نيز يکي از بزرگترين فقهاي قرن سيزدهم هجري است که در سرودن اشعار عرفاني شاعري زبر دست بوده وعلاوه بر ديوان شعر، مثنوي طاقديس نيز از مهم ترين آثار منظوم است. وي دراين مثنوي، جايگاه ونقش وحدت وعواقب ناگوار افتراق وجدايي را درقالب مثال هايي بسيار زيبا اين گونه بيان مي دارد:

چون جدا گرديد آن شاخ از درخت

                                                           از جفاي تيشه ها شد لخت لخت

گل چوباگلبن ندارد اتصال

                                                           درميان جاده ها شد پايمال

چون که شد آب از سر آن چشمه دور

                                                           تيره گشت وناتوان وتلخ وشور

چون جدا شد آدم از خلد برين

                                                          شد هزاران رنج ومحنت را قرين

چون جدا شد يوسف از يعقوب راد

                                                          بي کس اندر چاه اخوان اوفتاد

چون جدا افتاد يوسف از پدر

                                                         بنده گشت وخوار و زار ودربدر

                                                                                                      (ديوان مثنوي طاقديس، ص 88)

منابع ومأخذ

1. قرآن کريم

2. نهج البلاغه. اميرالمومنين علي بن ابي طالب(ع). متن صبحي صالح انتشارات نهضت چاپ 74

3. ديوان اقبال لاهوري.(حکمت اشعار) چاپ دوم.کتابخانه سنايي. 133

4. ديوان شهريار. محمد حسين شهريار. تهران. انتشارات نگاه. چهار جلد. 176

5. ديوان صائب. با تصحيح ومقدمه اميرفيروز کوهي. انتشارات کتابفروشي خيام. تهران 82.

6. ديوان مثنوي طاقديس. احمد نراقي. تصحيح و تحقيق علي افراسيابي. قم. انتشارات نهاوندي. سال81

7. ديوان ملک الشعراي بهار. تهران. آزاد مهر. 1382

8. ديوان نظامي . مصحح وگردآورنده: وحيد دستگردي، تهران، انتشارات پارسامنش. 1380

9. گلستان سعدي. انتشارات پيام محراب.چاپ نهم. بهار 82. با مقدمه محمد سياقي

10. شاهنامه فردوسي/ به اهتمام بروخيم. چاپ تهران/1314 مطابق 1935 ميلادي

11. کنزالعمال. في سنن من الاقوال والفعال. علاء الدين علي المتقي بن حسام الدين الهندي. بيروت .موسسه الرساله. 1372.ش

12. مثنوي معنوي مولانا جلال الدين محمد بن الحسين البلخي الرومي. به اهتمام رينولد آمن نيکسون . سه جلد. انتشارات مولي تهران.

13. نهج الفصاحه. ابوالقاسم پاينده.(ترجمه پاينده) تهران/ انتشارات جاويدان/53.